Van boeken die uit schoolbibliotheken verdwijnen tot films die worden verboden en Pride-evenementen die onder druk staan: wereldwijd neemt de censuur van queer verhalen toe. In verschillende landen worden wetten ingevoerd die de zichtbaarheid van LHBTIQ+ personen beperken; zo verdween in Florida een boek van de plank. Geen protest, geen brandstapel, maar gewoon een lege plek waar Maia Kobabe's Gender Queer stond. In de Verenigde Staten is dat inmiddels het meest aangevochten boek van het land.

In Rusland begon het in 2013 met een verbod op 'homopropaganda' richting minderjarigen. In 2022 werd dat uitgebreid naar iedereen, van elke leeftijd. Een jaar later verklaarde het Hooggerechtshof de 'internationale lhbt-beweging' tot extremistische organisatie. Sindsdien kan een regenboogvlag, een boek of een post op sociale media een gevangenisstraf opleveren. Hongarije nam in 2021 een soortgelijke wet aan: geen queer inhoud meer waar minderjarigen bij kunnen. Boekhandels moesten bepaalde titels in folie verpakken.

Het patroon is overal hetzelfde. Je begint niet met het verbieden van mensen, want dat valt te veel op. Je begint met hun verhalen. Je maakt ze onzichtbaar, onbespreekbaar, onvindbaar. En een generatie groeit op zonder ooit een personage tegen te komen dat voelt zoals zij.

Dat is precies waarom verhalen ertoe doen. Voor veel queer vrouwen was het eerste teken van herkenning geen mens, maar een boek. Een film die je stiekem keek. Een personage dat eindelijk iets zei wat jij nog niet durfde te denken. Wie die verhalen weghaalt, haalt die eerste herkenning weg. Vaak gebeurt dat onder het mom van het 'beschermen van kinderen', terwijl het in de praktijk vooral onzichtbaarheid en uitsluiting oplevert. 

De cijfers zijn ontnuchterend: de American Library Association registreerde de afgelopen jaren recordaantallen pogingen tot boekverboden, met een oververtegenwoordiging van LHBTIQ+ titels. En achter elk cijfer zit een lezer die het boek niet vindt.

Toch verdwijnen queer verhalen niet. Integendeel: juist in tijden van censuur ontstaan nieuwe manieren om ze te vertellen. Onafhankelijke uitgevers, filmmakers en online platforms blijven ruimte maken voor stemmen die op andere plekken worden geweerd.

Censuur in Nederland

Ook hier worden schrijvers bedreigd, verhalen aangepast en boeken uit klaslokalen geweerd. Juist daarom treedt het Nederlandse boekenveld voor het eerst zichtbaar gezamenlijk naar buiten. Schrijvers, illustratoren, bibliotheken, uitgevers, leesbevorderingsorganisaties en andere makers laten in aanloop naar WorldPride één geluid horen: Free the Word – Every Story Counts. De campagne is een aanloop naar de Boekenboot die op zaterdag 1 augustus meevaart tijdens de Canal Parade als onderdeel van WorldPride Amsterdam.

'Als een verhaal niet verteld mag worden, zegt dat iets over de mensen die zich erin herkennen. Alsof zij er niet mogen zijn,' zegt Tamar van Gelder, directeur-bestuurder van Stichting Lezen en woordvoerder namens het collectief. 'Daarom vaart de Boekenboot niet stilletjes mee, maar zichtbaar en luid. Als protest tegen censuur, maar ook als viering van de kracht van verhalen. Omdat een verhaal kan steunen, soms een leven kan openen. Of zelfs redden.'

Dat is het beste antwoord op een lege plek in de kast: blijven schrijven, filmen, publiceren, doorgeven. Een verhaal dat gelezen wordt, laat zich moeilijk uitwissen.

*

Blijf op de hoogte: