Images: courtesy of the Estate of Barbara Hammer, Company, KOW, and Electronic Arts Intermix.

Je bent dertig en hoort voor het eerst het woord 'lesbienne'. Wat is dat, vraag je. Een vrouw die van andere vrouwen houdt, en vooral van één vrouw, legt iemand je uit. 'Dat klinkt goed,' zegt Barbara Hammer. Rond 1970 vond ze een woord waarmee ze zichzelf opnieuw kon begrijpen, vertelt ze in haar autobiografische film Tender Fictions. Het werd het vertrekpunt voor bijna vijftig jaar films over lesbische levens en verlangens.

Tot en met 1 november 2026 vertoont Het Documentaire Paviljoen in het Vondelpark negen films van deze Amerikaanse experimentele filmmaker. Zegt de naam Barbara Hammer (1939–2019) je nog niets? Dan is dit een mooie gelegenheid om kennis te maken. Ken je haar werk al, dan kun je het opnieuw op groot scherm zien, samen in een zaal met andere liefhebbers.

IDFA noemt Hammer 'een van de grondleggers van feministische en lesbische cinema'. Dat maakt me nieuwsgierig. Zo'n grondlegger moet ergens beginnen, en bij Hammer is dat in Hollywood. Ze werd er in 1939 geboren en groeide op in Inglewood, een voorstad van Los Angeles. Waar ze geboren werd, is toeval. Tegendraads is wat Hammer daarna deed: ze maakte precies de films die Hollywood niet maakte. 

Ze studeerde psychologie en Engelse literatuur, trouwde en werkte als docent. Eind jaren zestig begon ze met film te experimenteren. Rond haar coming-out in 1970 veranderde Hammer de richting van haar leven: ze ging film studeren aan San Francisco State University, waar ze in 1975 afstudeerde. Een jaar daarvoor maakte ze Dyketactics, een korte film die ze zelf haar 'lesbische reclamespot' noemde. Het geldt als een van de eerste films waarin een lesbische maker de lesbische ervaring openlijk centraal zet. Ook maakte ze films over menstruatie en het vrouwelijk orgasme, waaronder Menses en Multiple Orgasm.

Wat haar zo belangrijk maakt voor de lesbische film is dat ze een van de eerste filmmakers was die hun lesbische identiteit openlijk tot uitgangspunt van hun werk maakten. Ze zette plezier en verlangen tegenover de veelal negatieve en tragische representaties. Lesbische vrouwen kijken bij haar zelf en geven zelf betekenis aan hun ervaringen. Hammer legde beelden over elkaar heen, gebruikte gevonden filmmateriaal en speelde met montage en geluid. Ze zocht naar vormen voor ervaringen waarvoor ze in de bestaande cinema weinig voorbeelden vond. Het experiment in haar leven en dat in haar kunst waren nauw verbonden. Haar films konden tegelijk speels, persoonlijk en politiek zijn.

In ongeveer vijf decennia bouwde Hammer een omvangrijk oeuvre op: bijna honderd films, naast performances en installaties. Vanaf de jaren negentig kreeg historisch onderzoek een steeds grotere plaats in haar werk. Met Nitrate Kisses (1992), Tender Fictions (1996) en History Lessons (2000) onderzocht ze hoe queer levens worden vastgelegd, herinnerd en uit de geschiedenis geschreven.

Ook haar eigen nalatenschap hield haar bezig. Wie zou haar werk bewaren en blijven vertonen? Ze schreef over de mogelijkheid dat haar films, video's en performances verloren zouden gaan, en over de macht van critici, schrijvers en programmeurs om te bepalen wat zichtbaar blijft. Na haar diagnose met eierstokkanker in 2006 maakte ze ook werk over haar ziekte en behandeling. Ze overleed in 2019 in New York.

Het IDFA-programma brengt verschillende kanten van haar werk samen. In Audience (1982) richt Hammer de camera op haar eigen publiek. In Maya Deren's Sink (2011) brengt ze een eerbetoon aan de experimentele filmmaker Maya Deren. Ook Lesbian Whale (2015) is te zien. Hieronder kort een toelichting op twee andere films uit het programma:

Tender Fictions
Als kind moest Hammer van haar moeder de nieuwe Shirley Temple worden, inclusief tapdanslessen. Het liep anders. In Tender Fictions (1996) kijkt ze terug op het meisje dat ze was, haar huwelijk in de jaren zestig en de lesbische kunstenaar en activist die ze werd. Dat doet ze met een collage van privéfilmbeelden, foto's, archiefmateriaal en passages uit het dagboek van haar moeder. Plaksnorren, demonstraties, geliefden en vriendinnen komen voorbij. Haar levensverhaal volgt geen rechte lijn. Hammer speelt met de beelden en verhalen waaruit haar identiteit is opgebouwd.

The Female Closet
In The Female Closet (1998) onderzoekt Hammer hoe drie kunstenaars en hun relaties met vrouwen in beeld zijn gebracht: fotograaf Alice Austen (1866–1952), de Berlijnse dada-kunstenaar Hannah Höch (1889–1978) en de New Yorkse schilder Nicole Eisenman (1965).

Met brieven, privéfilmbeelden, archieffoto's en interviews laat Hammer zien hoe seksualiteit doorwerkte in hun levens en werk, en hoe anderen daarmee omgingen. Relaties bleven verborgen of werden in de presentatie van hun werk onbesproken gelaten. Eisenman kon in een latere periode openlijk over de eigen seksualiteit spreken.

Wat opvalt: terwijl Hammer de film maakte, ging dat verzwijgen gewoon door. Het bestuur van het Alice Austen House Museum weigerde destijds officieel te erkennen dat Austen lesbisch was. En bij een overzichtstentoonstelling van Höch in het Museum of Modern Art in New York stond in de zaalteksten niets over haar seksualiteit. Bij het Alice Austen House is dat inmiddels anders. In 2017 werd het huis officieel erkend als plek van nationaal belang voor de LHBTIQ+ geschiedenis, en in de vaste tentoonstelling van 2019 krijgt Austens jarenlange relatie met Gertrude Tate een duidelijke plek. Precies waar Hammer steeds mee bezig was: wie bepaalt eigenlijk wat we te zien krijgen?

Naar Het Documentaire Paviljoen
Focus: Barbara Hammer is tot en met 1 november 2026 te zien in Het Documentaire Paviljoen, Vondelpark 3 in Amsterdam. Tender Fictions: zondag 1 november om 16.30 uur. The Female Closet, samen met Maya Deren's Sink: zondag 18 oktober om 16.00 uur en vrijdag 30 oktober om 20.00 uur.

Bekijk het volledige programma en de kaartverkoop bij IDFA.

*

Blijf op de hoogte: