Als ik de naam Punkie Johnson intyp bij Google, kom ik als eerste op haar Wikipedia-pagina. De tweede hit is de vraag wat er eigenlijk met haar is gebeurd na haar vertrek bij Saturday Night Live (SNL). Vier seizoenen lang maakte ze deel uit van een van de bekendste comedyprogramma's van de Verenigde Staten. In 2020 schreef ze geschiedenis als de eerste openlijk lesbische zwarte vrouw in de vaste cast van het programma. En vier jaar later vertrok Punkie.

Waarom zou je vertrekken bij een programma waar zoveel comedians alleen maar van kunnen dromen? Met haar uitgesproken persoonlijkheid bouwde Punkie (1985) een carrière op als stand-upcomedian, die haar bij SNL bracht. Voor de buitenwereld een enorme doorbraak, maar het bleek voor haar ingewikkelder. Haar eigenzinnige stijl paste niet altijd binnen de strak georganiseerde wereld van sketchcomedy, waarin schrijvers, formats en vaste werkwijzen bepalen hoe een grap op televisie komt. SNL leverde haar erkenning en nieuwe mogelijkheden op, maar vroeg ook om een manier van werken waarin ze zich niet altijd thuis voelde.

In de documentaire Punkie volgt regisseur Audrey Olsen de Amerikaanse stand-upcomedian tijdens optredens, reizen en vooral veel momenten achter de schermen. We reizen even mee in de tourbus, zitten naast haar in de auto en krijgen een inkijk in haar dagelijks leven, haar drijfveren en de persoonlijke keuzes die ze maakt. Punkie is luidruchtig, grofgebekt en schaamt zich voor weinig. Haar humor is direct, seksueel expliciet en soms ongemakkelijk.

Het is opvallend hoe dichtbij Olsen komt. We zien Punkie wakker worden in hotelkamers, naakt in beeld dansen en meer dan eens plassen naast het open portier van een auto. Ook haar ongecensureerde telefoongesprekken, drankgebruik, gesprekken vol twijfel met haar ouders en de zorgen van haar naasten zijn te zien. Maar betekent al die toegang tot haar privéleven ook dat we haar echt leren kennen?

Het doet me denken aan documentaires die ik tijdens eerdere edities van IDFA zag.

In Teaches of Peaches (IDFA 2024) volgen we de Canadese muzikant en queer feministische icoon Peaches. Via openhartige interviews, groezelige archiefbeelden en live-optredens maken we mee hoe de voormalige kleuterleidster uitgroeide tot een feministisch icoon en queer strijder. Het is een documentaire waarin duidelijk wordt wat haar drijfveren zijn en hoeveel toewijding en werk er van haarzelf, maar zeker ook van haar team, nodig is om haar optredens mogelijk te maken.

De veelzijdige kunstenaar Tara Emory leren we kennen in The End of Wonderland (IDFA 2021). Aanvankelijk zien we vooral haar uitbundige, zorgvuldig geconstrueerde wereld. Gaandeweg laat ze meer van zichzelf zien: het uitvergrote stripfiguur maakt plaats voor een openhartige trans vrouw die terugkijkt op haar verleden en twijfelt over haar plek in het heden en de toekomst.

En in Silvana (IDFA 2017) blijkt de stormachtige carrière van de Zweedse rapper Silvana Imam maar een deel van het verhaal. De zelfverzekerde, activistische artiest is ook een ambitieuze, soms onzekere vrouw die zoekt naar haar plek in de Zweedse maatschappij en botst met de verwachtingen van zichzelf en de buitenwereld.

Deze documentaires gaan verder dan het werk van de artiest. Via de camera leren we ook de mensen achter hun publieke persoonlijkheid kennen, met hun ambities, twijfels en persoonlijke keuzes. Wat me in al deze films opvalt, is hoeveel toewijding er in het kunstenaarschap kan zitten en hoe zwaar de strijd met identiteit en verwachtingen soms is. 

Ook Punkie past in deze reeks. Want ondanks alle ongefilterde beelden uit haar privéleven zijn het de momenten waarop ze haar kwetsbaarheid toont die iets vertellen over wie ze is. Een van die momenten is wanneer ze vertelt over haar jeugd in New Orleans, Louisiana. Over opgroeien in een omgeving waarin ze zich niet veilig voelde en over de aanvallen en vijandigheid waarmee ze vanwege haar seksualiteit te maken kreeg. De uitbundige, grofgebekte comedian maakt dan plaats voor een vrouw die terugblikt op ervaringen die haar leven hebben getekend.

Punkie heeft lang moeten vechten voor de ruimte om haar eigen keuzes te maken en zich uit te drukken zoals zij dat wil. Dat werpt ook een ander licht op haar tijd bij SNL: een plek die haar geld en bekendheid bracht, maar niet de vrijheid om op haar eigen manier te werken. De documentaire laat zien hoe Punkie probeert om te gaan met de verwachtingen van anderen, en van zichzelf. Hoeveel ben je bereid aan te passen om ergens bij te horen?

Of je Punkies humor grappig vindt, maakt niet zo veel uit. De documentaire gaat over haar zoektocht naar een manier van leven en werken die bij haar past, niet over de vraag of ze een succesvolle comedian is. Aan het einde vat Punkie zelf ook nog samen wat ze heeft geleerd: 'One thing that I have learned is: don't compromise yourself for nobody, 'cause you'll have the craziest identity crisis. Don't compromise yourself for fucking nobody.'

Dat is wat mij het meest bijblijft aan Punkie: de tegenstrijdigheid dat iemand die zich zo nadrukkelijk niet conformeert, toch blijft worstelen met de verwachtingen van anderen en moet blijven vechten voor ruimte om trouw te kunnen aan zichzelf.

Punkie (2026), regie Audrey Olsen, 74 minuten. Te zien tijdens IDFA 2026, van 12 tot en met 22 november in Amsterdam.

*