Toen mij werd gevraagd om Melissa Knollenburg te interviewen over haar nieuwe theatervoorstelling Pretty Girls, was mijn interesse gelijk gewekt. De voorstelling laat de bewust verzwegen koloniale geschiedenis van Nederland zien, een onderwerp dat voor mij persoonlijk dichtbij komt. Als queer vrouw met Indische roots werd ik nieuwsgierig naar de manier waarop Melissa thema's als familiegeschiedenis, identiteit en de doorwerking van het koloniaal verleden met elkaar verbindt. Voor ons gesprek ontmoetten we elkaar in een café op de Grote Markt, middenin het centrum van Den Haag.

Foto gemaakt door Guillaume Versteeg.

Melissa vertelt: 'In Pretty Girls rouwt Bobby om het verlies van haar vrouw, die een maand eerder bij een auto-ongeluk overleed. Ze zit midden in haar rouwproces wanneer er plotseling een vreemde jongen in haar tuin verschijnt. Tot haar verbazing weet hij allerlei details over haar overleden echtgenote. Met die ontmoeting begint het ontrafelen van een verborgen deel van haar vrouw, dat verbonden is met een koloniale familiegeschiedenis.'

De aanleiding voor Pretty Girls

'Een aantal jaar geleden ben ik een goede vriend verloren. Hij was nog heel jong en ik heb veel van het rouwproces van zijn naasten meegemaakt. Daarnaast ben ik al jaren bezig met de vraag hoe de koloniale geschiedenis van Nederland nog steeds effect heeft op ons dagelijks leven. Ook in de liefde merk ik dat culturen kunnen botsen. Ik heb zelf gemerkt dat ik, in eerdere relaties, niet altijd alles over mijn culturele achtergrond wilde delen. Die ervaringen, in combinatie met wat ik om me heen heb gezien, vormen de basis voor deze voorstelling.'

Een cast die het verhaal begrijpt

'Voor Pretty Girls wist ik al snel met welke acteurs ik wilde werken. Twee jaar geleden ging ik in gesprek met Anne-Chris Schulting, Billy de Walle en Jelle Hoekstra. Ik had hen alle drie al eerder zien spelen en wist hoe krachtig zij op het toneel zijn. Toen ik hen vertelde over de voorstelling, waren ze direct enthousiast over het verhaal. De klik was er vanaf het begin.'

'Anne-Chris Schulting speelt de hoofdrol. Toen ik haar voor het eerst over het verhaal vertelde, zag ik hoe geraakt ze was. Op dat moment wist ik eigenlijk al dat zij deze rol moest spelen. Ze is heel goed in het neerzetten van verschillende emoties en ze heeft een goed gevoel voor timing. Daarnaast is Anne-Chris een heel prettige actrice om mee te werken.'

'Billy de Walle speelt Wolf, het personage dat onverwacht in de tuin verschijnt. Ik heb eerder met hem samengewerkt aan verschillende voorstellingen, waaronder een herdenkingsvoorstelling over Indonesië en Nederland. Die samenwerking ging heel goed. Billy komt zelf uit een Indische familie met een Molukse voormoeder, dus hij is ook persoonlijk betrokken bij het thema. Bovendien wilde hij heel graag eens met Anne-Chris spelen, wat deze samenwerking extra bijzonder maakt.'

'Jelle Hoekstra speelt Charlie, een journalist met een eigen radioshow. Hij is heel muzikaal en weet zijn stem op een bijzondere manier in te zetten om een verhaal over te brengen. Zijn personage legt de heftigheid van het verleden op een hele humoristische manier uit. Dat weet hij op een scherpe manier te brengen. Omdat er veel humor in de voorstelling zit, heb ik het stuk ook echt geschreven met deze drie acteurs en hun kwaliteiten als spelers in gedachten.'

Een theaterthriller

'Tegelijkertijd is de voorstelling heel spannend, Pretty Girls valt onder het genre thriller. Veel mensen denken bij een thriller aan geweld of horror, maar het draait vooral om verborgen geheimen die worden onthuld. Het thriller aspect zit 'm in de onvoorspelbaarheid van personages. Dat past goed in een verhaal over rouw, omdat mensen in zo'n periode grillig kunnen reageren of overspoeld worden door emoties. Juist daardoor blijft de voorstelling lang spannend. Dat een thriller over verborgen geheimen gaat, sluit goed aan bij de onderbelichte verhalen uit de koloniale geschiedenis.'

Wat weten veel mensen niet over de koloniale geschiedenis?  

'In 1949 is vanuit Nederland de onafhankelijkheid van Indonesië erkend. Veel mensen denken dat de koloniale tijd daarmee klaar was, maar Indonesië heeft Nederland nog tot 2003 afbetaald om in onafhankelijkheid te komen. Veel Indische gezinnen werden schulden opgelegd toen ze hier kwamen. Schulden waar ze nog tientallen jaren aan vast zaten. Dat ging om duizenden guldens. Bijvoorbeeld om de kosten voor hun reis, de kleding die ze kregen, of de huisvesting die ze kregen terug te betalen. Er zijn veel Indische gezinnen in armoede terechtgekomen en dat is van generatie op generatie doorgegeven. Zelfs mensen die in mijn team zitten en meewerkten aan de voorstelling wisten dat niet van hun eigen ouders of grootouders.'

Veel Nederlanders hebben een Indische of Molukse afkomst. Waarom is er dan toch zo weinig over bekend?

'Het was de eerste grote migrantengroep die in de vorige eeuw naar Nederland kwam. Ze verwachtten in eerste instantie zo'n 3000 mensen, maar uiteindelijk werden het er 300.000. Inmiddels hebben meer dan twee miljoen Nederlanders Indische of Molukse roots. Dat is nogal een deel van de maatschappij. Omdat het om zo'n grote groep ging en er veel sociale controle was, moesten mensen zich heel erg aanpassen aan de Nederlandse cultuur.'

De eigen cultuur wegdrukken

'Dat zie je ook bij migrantengroepen die tegenwoordig naar Nederland komen: aanpassen wordt vaak als belangrijk gezien. Dus je moet heel Westers worden en ook je kinderen opvoeden in het Nederlands. Daardoor zorg je ervoor dat de eigen cultuur weggedrukt wordt, zelfs binnen gezinnen.'

Westerse normen

'Dat aanpassen aan de Nederlandse cultuur is meegekomen vanuit de koloniale tijd. In de koloniale samenleving was al een hiërarchie waarin westerse normen als 'beter' werden beschouwd; Hoe lichter je huidskleur was, hoe meer kans je had op een succesvol bestaan. Hoewel er meerdere oorzaken zijn voor de onbekendheid van deze geschiedenis, is dit een hele belangrijke factor.'

Modelmigranten

'Veel Indische Nederlanders zijn modelmigranten zijn genoemd, omdat ze zich zo goed konden aanpassen. De cultuur in veel families is ook echt verdwenen. Gelukkig is de Indische cultuur in mijn familie wel in leven gehouden. Dat komt vooral doordat mijn oma al 30 was toen ze naar Nederland kwam, ze heeft heel lang op Java en Kalimantan gewoond.'

'Vaak sorry zeggen'

'Ik merk dat die geschiedenis ook op mij doorwerkt. Veel Indische Nederlanders hebben bijvoorbeeld de neiging vaak sorry te zeggen, weinig ruimte voor zichzelf op te eisen of niet snel om hulp te vragen. Dat is natuurlijk een generalisatie, maar ik herken het wel. Op verjaardagen sta ik bijvoorbeeld vaak met mijn moeder in de keuken om ervoor te zorgen dat iedereen eten en drinken heeft. Er zit iets dienstbaars in die houding, waarbij zorgen voor anderen vaak vanzelfsprekend is.'

'Tegelijkertijd zie ik die doorwerking van het koloniale verleden ook terug in de manier waarop biculturele meisjes en vrouwen worden geseksualiseerd. Die ervaringen, en de invloed die ze kunnen hebben op je zelfbeeld en daarbij ook je relaties, vormen een belangrijke laag in Pretty Girls.'

Hoe het koloniaal verleden doorwerkt in relaties

'In verschillende relaties die ik heb gehad heb ik het Indische deel van mezelf een beetje weggestopt. Dat deed ik niet eens heel bewust. Misschien deed ik het omdat er niet naar gevraagd werd, maar ook omdat het soms moeilijk is om iets uit te leggen waar je zelf nog niet de woorden voor hebt. Nu ik die woorden wel heb, kan ik beter terugkijken op de ervaringen die mij hebben gevormd.'

Nagefloten op straat

'Al op jonge leeftijd kreeg ik te maken met een bepaalde vorm van discriminatie. Ik werd al vanaf mijn elfde geseksualiseerd op straat. Volwassen mannen kwamen op me af om me te versieren, soms op een heel grove manier. Als je als jong meisje elke dag wordt nagefloten, is het moeilijk uit te leggen welk effect dat heeft op je eigen seksualiteit en verlangen.

Hoe leg je dat uit binnen een relatie als iemand anders dat niet kent? Gelukkig heb ik nu een geweldige partner die daar enorm op doorvraagt, maar soms moet je net iemand treffen die dat allemaal doorziet. Dat zijn kleine culturele verschillen of botsingen die je niet direct doorhebt. Je weet niet altijd wat iemand heeft meegemaakt, waardoor iemand anders kan reageren dan je verwacht. Juist daarom is het belangrijk om nieuwsgierig naar elkaar te blijven. Zo schuilt er achter mijn persoonlijke ervaring een grote geschiedenis. De manier waarop Indische vrouwen al vanaf jonge leeftijd worden geseksualiseerd, laat zien hoe de koloniale geschiedenis nog steeds doorwerkt.'

'Tijdens de Japanse bezetting van Indonesië in de Tweede Wereldoorlog selecteerde het Japanse leger jonge meisjes op hun uiterlijk om hen als zogenoemde 'troostmeisjes' in te zetten. Onder valse beloften werden zij uit de kampen gehaald en vaak naar dwangbordelen gestuurd. Die geschiedenis raakt mij persoonlijk. Mijn oma werd ook geselecteerd, maar gelukkig is zij eraan ontsnapt. Haar moeder schopte een scène in het kamp, waardoor ze weg heeft kunnen vluchten.' 

Troostmeisjes en The Pretty Girl Curse

'De manier waarop Indische meisjes en vrouwen werden gereduceerd tot hun schoonheid, doet me denken aan de term The Pretty Girl Curse. Daar komt ook de titel van de voorstelling vandaan. Pretty Girls verwijst naar de onzichtbare verhalen over de troostmeisjes die ik zichtbaar wil maken. Tegelijkertijd verwijst de titel naar hoe er bij mooie meisjes en vrouwen vaak niet wordt gevraagd naar de persoonlijke verhalen die achter die buitenkant schuilgaan. Tijdens het maken van de voorstelling merkte ik hoe dichtbij die geschiedenis voor mij nog altijd is. Zowel tijdens het schrijven als het repeteren van de voorstelling was dat soms best een uitdaging.'

Uitdagingen tijdens het repeteren

'In het repetitieproces was het op momenten moeilijk om de balans te bewaren tussen de emotionele zwaarte van het verhaal en de luchtigheid die de voorstelling ook nodig heeft. Meestal is het repeteren heel leuk. Het stuk is ook op momenten echt grappig. Maar als ik dan weer in een wat serieuzere scène zit, klapt die geschiedenis me zo in het gezicht. De grootste uitdaging voor mij is dan om niet mijn eigen emoties weg te drukken, maar ze er gewoon te laten zijn. Ik heb soms de neiging om de acteurs hiertegen te willen beschermen, maar zij worden zelf ook door deze geschiedenis geraakt. Juist door die emoties samen te delen, hebben we een voorstelling gemaakt waarin het publiek zich verbonden voelt met de personages.'

Een universeel verhaal

'Daarbij vond ik het belangrijk om ruimte te geven aan queer representatie. Daarom staat in Pretty Girls de relatie tussen twee vrouwen, waarvan dus één Indische roots heeft, centraal. Met de voorstelling wil ik laten zien dat ook lesbische relaties te maken krijgen met verlies en rouw. Tegelijkertijd is het verhaal in de kern universeel: het gaat over iemand die haar grote liefde verliest. Ik denk dat veel mensen zich daarin kunnen herkennen. Daarnaast zit er veel Indische humor in de voorstelling, waardoor de voorstelling ook voor mensen met Indische roots herkenbaar zal zijn.'

Queer en Indisch

'De komende jaren wil ik me meer richten op de combinatie van Indisch en queer zijn. Vaak worden die identiteiten nog los van elkaar gezien. Ik maak bijvoorbeeld een voorstelling over queer zijn, maar daarin gaat het niet per se over iemand die ook een culturele achtergrond met zich meedraagt. Of ik maak iets over Indisch zijn, maar dan gaat het niet over liefde of relaties. Toch kunnen die werelden op een natuurlijke manier samenkomen. Op het What You See Festival hebben we een aantal middagen georganiseerd onder de titel Indo Queer, Queer Indo. We hebben daar verschillende keren voordrachten gehouden en veel gesproken over waarom wij, als queer Indo-makers, die werelden zo vaak gescheiden houden. Een eenduidig antwoord daarop hebben we nog niet gevonden.'

Afwijken van de norm

'Wat we wel weten, is dat acceptatie daarin een belangrijke rol speelt. In sommige families wordt queer zijn nog altijd niet geaccepteerd. Als je cultureel gezien al afwijkt van de norm en daar komt queer zijn nog bij, kun je het gevoel hebben dat je nóg meer buiten de norm valt. Daardoor vinden sommige mensen het lastig of onveilig om daar openlijk over te praten.

Natuurlijk geldt dat ook voor monoculturele of witte gezinnen. Ook daar is het niet altijd veilig om jezelf te zijn. Toch denk ik dat het binnen sommige culturele gemeenschappen weer andere uitdagingen met zich meebrengt. Daarnaast is het in Indonesië op veel plekken nog steeds gevaarlijk om openlijk queer te zijn.'

Reizen met een extra afweging

'Mijn partner en ik gaan in december naar Indonesië. We zijn nu al aan het uitzoeken naar welke eilanden we veilig kunnen reizen en waar we als queer stel zonder problemen terechtkunnen. Dat zijn gesprekken die je ruim van tevoren moet voeren. Het is iets wat voortdurend meespeelt in je dagelijks leven. Soms wil je gewoon een leuke vakantie boeken, maar je moet ook nadenken over de vraag waar je veilig bent en waar niet.'

Een vergeten geschiedenis van acceptatie

'Ook dit hangt samen met het koloniale verleden. Vóór de kolonialisering was er vaak meer ruimte voor verschillende genderidentiteiten. In veel Aziatische landen was er een derde gender, soms met een goddelijke betekenis. Op sommige Indonesische eilanden zie je daar nog steeds variaties van terug, vooral in kleinere gemeenschappen. Op veel andere plekken is die acceptatie verdwenen. Deze geschiedenis laat zien dat ideeën over gender en identiteit niet vaststaan en dat het koloniale verleden nog altijd invloed heeft op ons leven. Dat is ook wat ik met Pretty Girls wil laten zien. De eerste reacties op de voorstelling waren veelbelovend. Bezoekers werden zichtbaar geraakt door zowel de historische context als het liefdesverhaal dat centraal staat.'

De eerste indrukken van het publiek

'We hadden laatst een doorloop en de eerste indrukken waren heel positief. Veel mensen moesten aan het begin al lachen. De eerste reactie achteraf was van iemand die het verhaal heel spannend vond. Diegene gaf aan veel nieuwe dingen te hebben geleerd over het koloniale verleden, maar vertelde vooral geraakt te zijn door het liefdesverhaal. Dat is precies wat we met deze voorstelling hopen te bereiken, want uiteindelijk draait Pretty Girls om een universeel en herkenbaar thema: een vrouw die haar grote liefde heeft verloren.'

'Ook Benjamin Catton, de oprichter van de koloniale herdenking, was bij de doorloop aanwezig. Hij verzorgt een contextprogramma voor de voorstelling. Hij zei: 'Dit is het verhaal dat de gemeenschap nodig heeft.' Dat vond ik echt een groot compliment. De eerste reacties zijn dus heel positief.'

'De bezoekers werden ook echt betoverd door de acteurs. Het zijn stuk voor stuk ontzettend fijne mensen om naar te kijken. Doordat je zo makkelijk met de personages meeleeft, ga je ook nadenken over de vragen die de voorstelling oproept.'

Wees nieuwsgierig naar elkaar

'Ik hoop dat mensen na het zien van de voorstelling nieuwsgierig worden naar elkaar en doorvragen naar elkaars verleden. Vaak stellen we moeilijke gesprekken uit, omdat we denken dat er nog genoeg tijd is. Zeker als je jong bent en midden in het leven staat. Deze voorstelling laat zien dat het waardevol is om die vragen juist nu te stellen, voordat het te laat is.'

Pretty Girls gaat zaterdag 24 oktober in première en is tot en met 20 december te zien in onder meer Amsterdam, Den Bosch, Den Haag, Gouda, Nijmegen, Oosterhout, Utrecht en Waalwijk. De hele speellijst vind je hier.

*

Blijf op de hoogte: