Een queer blik op zichtbaarheid, toen en nu.

Vanaf het einde van de jaren zeventig tot eind jaren negentig fotografeerde Marian Bakker met haar spiegelreflexcamera de feministische beweging en de les-bi-queer en gay wereld. Ze werkte daarbij als een soort fly-on-the-wall: dichtbij, observerend en betrokken. Tijdens de Gay Games in Amsterdam in 1998 was Marian huisfotograaf van de organisatie. Ze legde er het plezier, de vriendschappen en de onderlinge verbondenheid van sporters en bezoekers vast.

Foto: Saarein, Amsterdam 1989

Met haar foto's heeft Marian Bakker de queer community zichtbaar gemaakt. De beelden geven de community een plek in de geschiedenis, een plek waar queer levens eerder vaak onderbelicht of onzichtbaar bleven.

Deze maand verschijnt A Queer Gaze, een fotoboek van Marian Bakker, bij Velvet Publishers. Het boek biedt een overzicht van haar werk uit de periode 1980-1999 en brengt voor het eerst een groot deel van dit fotografische archief samen. Naast de foto's bevat de publicatie korte reflecties van jonge queer makers en denkers, die reageren op door hen gekozen beelden. We spreken Marian.

De titel van je boek A Queer Gaze geeft aan dat er een specifieke manier van kijken is. Wat maakt jouw blik queer; hoe denk je dat die verschilt van de dominante fotografische blik van die tijd?

Dat mijn blik queer is komt doordat ikzelf lesbisch ben en deel uitmaak van de queer gemeenschap. Ik fotografeerde 'van binnen uit'. Daar hoefde ik me geen speciale blik voor aan te meten!

Als ik foto's maakte, zoals bij een Roze Zaterdag, dan liep ik zelf ook mee in de demonstratie. Er waren weinig of geen fotografen van buiten de homo/lesbische beweging (zoals die toen nog werd aangeduid). Waren ze er wel op een Roze Zaterdag of bij een evenement op het Homomonument, dan kon je heel duidelijk zien dat ze zich niet op hun gemak voelden. Lesbische vrouwen werden ook nauwelijks benaderd om gefotografeerd te worden.

Ik heb gemerkt dat niet-queer fotografen soms met een bepaalde verwachting fotografeerden en dat personen die de foto's bekeken ook vooroordelen hadden. Dat maakte ik op uit een teleurgestelde recensie in de krant over de fototentoonstelling Lesbian ConneXion/s tijdens de Gay Games in 1998: 'Het ziet er allemaal zo gewoon uit.' Waarschijnlijk had hij vooraf in zijn hoofd dat de vrouwen er heel excentriek uit zouden zien! 

Jouw werkwijze wordt omschreven als 'fly-on-the-wall', en je werk vanuit persoonlijke betrokkenheid. Hoe ging je toen om met wat je wel of niet fotografeerde; hoe beweeg je tussen betrokkenheid en afstand?

Betrokkenheid en erbij horen zijn voor mij het belangrijkst. Om een foto te maken zet ik soms een stap naar achteren, of juist naar voren, maar dat voelde nooit alsof ik er niet meer bij hoorde. Op het moment dat er wel een afstand ontstaat en ik voel: ik hoor hier niet bij of ik ben een indringer, stop ik met fotograferen.

Bovendien vind ik het niet prettig wanneer mensen gaan poseren voor de camera. Ik probeerde ze te fotograferen wanneer ze met hun eigen dingen bezig zijn. Achteraf vroeg ik dan om toestemming. Meestal was een blik van verstandhouding al voldoende.

Bij Prides en Roze Zaterdagen was ik aanwezig omdat we ons willen laten zien en gezien willen worden, ook door de niet-queer gemeenschap. Wat ik laat zien is dat we ons trots voelen, meestal veilig en op ons gemak. Voor mij is dat bij uitstek het moment om foto's te maken.

Wat in mijn werk ook 'helpt', is wanneer ik fotografeer met een duidelijke opdracht, zoals voor de expositie Goed Verkeerd in 1989 in het Amsterdams Historisch Museum. Daarvoor fotografeerde ik lesbische vrouwen door heel Nederland. Het kwam toen bijna niet voor dat iemand 'nee' zei, terwijl men wist dat de foto's in het museum door honderden bezoekers gezien zouden worden.

Wanneer besefte je dat dit werk ook historische waarde had en dat je het wilde uitgeven in een boek?

Marian: Ik merkte dat steeds meer mensen zich bezighouden met queer geschiedenis. Steeds vaker kloppen mensen bij mij aan met de vraag: 'Heb je foto's uit die of die tijd, en kunnen we die gebruiken voor een boek of artikel?' Dat gebeurde bijvoorbeeld bij het boek Utrechtenaren, een queer geschiedenis, dat vorig jaar is verschenen. Ook vanuit de zogenoemde 'reguliere' pers komt die vraag steeds vaker, zoals bij artikelen in de krant over het 750-jarig bestaan van Amsterdam, waarbij werd gevraagd naar foto's van onder andere Saarein. Vorig jaar verscheen er ook een boek over de geschiedenis van Amsterdamse restaurants, en de auteurs vroegen mij of ik foto's had van het lesbische restaurant Orka la Rose.

Het is belangrijk dat we een plek krijgen in de geschiedenis. Als er geen verhalen en beeldmateriaal zijn, kun je niet laten zien dat we er zijn en altijd onderdeel zijn geweest van die geschiedenis. Ik merk daarnaast dat er bij jonge lesbische vrouwen veel nieuwsgierigheid is naar die geschiedenis. Zo organiseerden vrouwen van The Queer Agenda vorig jaar een project over vrouwenvoetbal in De Hallen in Amsterdam. Voor de pop-upwinkel maakten zij T-shirts met foto's die ik in 1989 maakte van voetbalvrouwen die meededen aan de Gay Games.

Al deze ervaringen samen hebben ertoe geleid dat ik dacht: het is belangrijk om mijn foto's goed achter te laten, bijvoorbeeld in archieven. En ik wilde graag een boek uitbrengen met mijn foto's, om te laten zien wat er allemaal is gebeurd in de jaren tachtig en negentig.

Als je vandaag naar de foto's kijkt, wat zie je dan dat je toen misschien nog niet zag?

Wat mij nu, vandaag, opvalt als ik naar deze beelden uit 1980-1999 kijk, is hoeveel optimisme en positieve toekomstverwachting er toen was - in elk geval bij mij. Ik dacht dat alles alleen maar beter zou worden. Ik had vooral oog voor de leuke en positieve dingen die ik zag en meemaakte, en daardoor geef ik misschien een te rooskleurig beeld van die tijd.

Ik heb bijvoorbeeld de rellen tijdens de Roze Zaterdag-demonstratie in Amersfoort meegemaakt. Ik weet dat ik daar een paar foto's van heb gemaakt, maar ik kan me er opvallend weinig van herinneren. Ik kan de negatieven zelfs niet meer terugvinden in mijn archief.
Ik heb dus vooral door een roze bril gekeken. Juist die momenten legde ik vast waarop ik me veilig voelde: omdat we met velen waren tijdens demonstraties, in het uitgaansleven op plekken die alleen toegankelijk waren voor (lesbische) vrouwen of in mijn veilige woongroep met andere lesbiennes.

In het boek reageren andere queer personen op jouw foto's. Wat raakte of verraste je in hun reflecties?

Wat mij raakte, was onder meer de reactie van Marcos Kueh, die de foto koos van het woonproject met lesbische vrouwen in het kraakpand NRC. Hij herinnert zich de dag waarop hij samen met zijn partner zijn eigen appartement betrok: een kale ruimte met een eenpersoonsmatras. 'Later zou ik begrijpen dat geluk het vermogen is om je eigen raam van zonlicht uit te hakken, al ben je geboren in een lemen hut,' schrijft hij.

Dat gevoel herkende ik direct. Het was hetzelfde gevoel dat ik had op die kale zolder in het NRC, waar het binnen nog harder regende dan buiten. En toch was ik daar heel gelukkig. Het was een plek waar ik kon dromen over hoe mooi het zou worden, hoe vrij we ons voelden, en over de mooie dromen die we hadden voor de toekomst.

​​In die tijd was ik op zoek naar rolmodellen. Wat voor vrouw, wat voor lesbienne wilde ik zijn? Ik viel vooral op stoere meiden, butches. Daar wilde ik ook zelf een stukje van hebben. Ik voelde me strijdbaar en wilde vechten voor een beter lesbisch leven, en daar paste voor mij een stoer en sterk vrouwbeeld bij.
Dat sluit aan bij wat Mariken Heitman schrijft in haar reactie: 'Zij is rauwer. Zij is James Dean, maar sexyer (want geslaagder). De stoere, kortharige vrouw is zowel iconisch als onalledaags. Ik ken haar van vroeger, uit films en boeken.' En verder: 'Ik wil haar terug, de vrouw met het korte haar op de motor die de troepen leidt. Overduidelijk van ons team. Ruimte. Nu!!'

Je noemt de Amerikaanse fotograaf Joan E. Biren (JEB) als belangrijke inspiratie. Wat heb je van haar geleerd; en heb je ook iets bewust anders gedaan dan zij? 

Helaas heb ik haar fotoboek niet meer. Ik kan me eigenlijk alleen de cover nog herinneren. Ik heb wel nog een foto van dat boek uit 1980: twee oudere lesbische vrouwen die tegenover elkaar zitten en elkaar diep in de ogen kijken. Het beeld is heel warm en liefdevol. Ik denk dat ik altijd ben blijven zoeken naar die blik, naar die warmte en intimiteit. En ik ben blij als ik die soms terugzie in een van mijn eigen foto's.

Wat hoop je dat A Queer Gaze overdraagt aan toekomstige generaties?

Wat ik hoop dat A Queer Gaze overdraagt, is het besef hoe kort onze vrijheid eigenlijk nog maar bestaat. Zo werd artikel 148 bis uit het Wetboek van Strafrecht pas in 1971 geschrapt — het verbod op seks tussen homoseksuele mannen en tussen lesbische vrouwen onder de 21 jaar. Voor hetero's lag die grens, geloof ik, op 16 jaar. Zichtbaarheid is en blijft daarom heel belangrijk. Een positief beeld van lesbische vrouwen vergroot de acceptatie en vermindert discriminatie. Met mijn foto's probeer ik daaraan bij te dragen.

Tot mijn drieëndertigste wist ik niet eens dat lesbisch 'bestond'. Ik was wel eens verliefd geweest op een vriendin, maar ik kende het begrip vrouwenliefde niet. Juist daarom is het zo belangrijk dat vrouwen en meisjes voorbeelden hebben, dat ze zichzelf kunnen spiegelen aan andere vrouwen en aan beelden van vrouwen. Queer mensen horen onderdeel te zijn van de geschiedenis, terug te vinden in de geschiedenisboeken. Maar als je je eigen geschiedenis niet vastlegt, raak je haar kwijt, en lijkt het alsof je nooit hebt bestaan. Je moet het zelf doen, en het doorgeven aan de volgende generatie. Onze zichtbaarheid is nog maar van korte duur, en kan ook weer verdwijnen. We moeten haar koesteren, bewaren en ervan genieten.

*

Het boek A Queer Gaze van Marian Bakker wordt op 25 januari gepresenteerd in de OBA Oosterdok, met o.a. Mariken Heitman, Nanoah Struik en Dolly Bellefleur (hier lees je meer) en is vanaf 27 januari verkrijgbaar via de website van uitgever Velvet Publishers. Daarnaast is het boek te koop bij onder andere Savannah Bay, De Queer Boekenkast en in verschillende boekhandels. 

Blijf op de hoogte: