Gezien worden is nooit voor iedereen even vanzelfsprekend geweest. Voor de een is dit ook meer beladen dan voor de ander. Dat gold (en geldt) zeker voor lesbische en queer mensen. Activist Audre Lorde beschreef zichtbaarheid als een paradox: het maakt ons kwetsbaar, maar tegelijkertijd is het ook onze grootste bron van kracht.
Fotografie speelt daarin een belangrijke rol. De Amerikaanse fotograaf Joan E. Biren (JEB) verwoordde het al in 1979 in haar boek Eye to Eye: Portraits of Lesbians: een fotograaf kijkt nooit zomaar en neutraal. Wie je fotografeert, waar en hoe, zijn altijd bewuste keuzes. En juist die keuzes bepalen wie zichtbaar wordt – en wie er buiten beeld blijft.
In de Verenigde Staten maakten fotografen als Catherine Opie en JEB die keuzes heel bewust. Opie fotografeerde lesbische koppels, vrienden en families in hun dagelijkse leven: thuis, op de bank, aan de keukentafel. JEB reisde tussen 1979 en 1987 door Amerika met diavoorstellingen waarin ze portretten liet zien van lesbische vrouwen, uit het verleden én die ze zelf had gemaakt. Zo creëerde ze een visuele geschiedenis die tot dan toe nauwelijks bestond.
Zichtbaarheid in Nederland
In Nederland gebeurde er iets vergelijkbaars. Vanaf het einde van de jaren zeventig fotografeerde Marian Bakker met haar spiegelreflexcamera de feministische beweging en de lesbi-queer en gay wereld. Ze fotografeerde niet van een afstand, maar als onderdeel van de gemeenschap zelf. Haar foto's maken de Nederlandse (en ook Europese) queer community zichtbaar. De beelden geven plek aan levens en momenten die niet altijd even zichtbaar zijn geweest in de Nederlandse geschiedschrijving. 
A Queer Gaze: verleden en heden in beeld
In A Queer Gaze, het fotoboek van Marian Bakker dat net is verschenen bij Velvet Publishers, komt haar werk samen. Het boek toont foto's uit de periode 1980–1999 en voelt persoonlijk en dichtbij. Marian fotografeert van binnenuit: in cafés en clubs, op sportvelden, tijdens demonstraties, evenementen en in het alledaagse leven. De beelden bruisen van trots, plezier en onderlinge verbondenheid. Het boek ademt nabijheid. Je blijft maar bladeren en kijken, en denkt: hier wil ik bij zijn.
Tegelijk nodigt het boek uit om stil te staan bij wat er veranderd is sinds die tijd – en wat niet. Hoe laten we onszelf vandaag zien? En hoe zorgen we ervoor dat ook onze beelden bewaard blijven, voor de generaties na ons? Het zijn vragen die blijven hangen terwijl je doorbladert. Ze laten zien dat zichtbaarheid geen afgerond hoofdstuk is, maar iets wat steeds opnieuw vorm krijgt.
Naast de zwart-witfoto's zijn in het boek ook reflecties opgenomen van queers uit jongere generaties. Zij doken in het fotografische archief van Marian Bakker en kozen beelden die hen raakten. Hun persoonlijke verhalen geven nieuwe betekenislagen aan foto's uit een andere tijd. Zo wordt A Queer Gaze niet alleen een boek over het verleden, maar ook over het nu: over kijken en gezien worden, en over hoe belangrijk het is om zichtbaar te blijven.
Een foto die je herinnert aan moed
Een van die bijdragen in het boek is van Mariken Heitman, bioloog, tuinder en schrijver van essays en fictie. In 2022 won zij de Libris Literatuur Prijs voor haar roman Wormmaan (2021). In 2024 verscheen haar meest recente roman, De mierenkaravaan.
Je kreeg toegang tot een rijk en omvangrijk oeuvre. Hoe was het om door al die foto's van Marian Bakker heen te gaan? Wat maakte dat je uiteindelijk juist dit ene beeld koos? Mariken: Ik voelde die specifieke vorm van ontspanning en enthousiasme die, denk ik, voortkomt uit herkenning. Hetzelfde gevoel dat je kunt hebben wanneer je bijvoorbeeld een lesbisch evenement bezoekt: dat we met zoveel zijn, dat we zo veelvormig zijn, dat we zo prachtig zijn! Het is een ongewoon gevoel omdat de wereld heteronormatief is, daarin valt veel minder te herkennen voor queers.
Ik twijfelde nauwelijks, de vrouw op de foto is natuurlijk erg aantrekkelijk. Maar los daarvan ontroert het mij als queers zo zichtbaar de dominante genderregels aan hun laars lappen. Aanstekelijk dapper!
Hoe zou je de vrouw op de motor beschrijven? Mariken: Er speelt een glimlach rond haar lippen, niet omdat ze wil behagen maar omdat ze er zin in heeft. Haar benen staan stevig op de grond, de armen zijn krachtig gestrekt: ze beheerst die motor. Ze oogt zowel nonchalant als zelfverzekerd.
Wat is het eerste wat zij bij je oproept? Mariken: Dit is iemand die haar ruimte niet zomaar afstaat, die zich niet klein maakt of zich onnodig verontschuldigt. Dit is met andere woorden iemand naast wie je wilt lopen.
Je omschrijft de vrouw op de motor als iemand die 'de troepen leidt'. Waarin zou zij ons vandaag kunnen leiden? Mariken: Ik denk dat we allemaal weleens minder dappere momenten hebben: toch maar meelachen met die collega die een neerbuigende grap maakt, niet demonstreren terwijl je eigenlijk solidair zou moeten zijn, etc. Ik denk dat een foto als deze je eraan herinnert dat opstaan voor je rechten en die van álle queers, kracht en verbinding geeft. De strijd lijkt me helder: queers hebben nog steeds niet dezelfde rechten als hetero's. Soms letterlijk, als het bijvoorbeeld gaat om ouderschap. Soms minder concreet, als het gaat om maatschappelijke discriminatie.
Je ziet haar als 'iconisch én onalledaags'. Wat maakt dat zij voor jou tegelijk herkenbaar en toch zo onalledaags aanvoelt? Mariken: Ik 'ken' haar uit lesbische films van het eind van de vorige eeuw. Ze heeft iets androgyns, misschien is ze zelfs butch. Zelf kwam ik uit de kast in de jaren dat The L Word werd uitgezonden. Het dominante (lesbische) vrouwbeeld leek in die jaren vrouwelijker. Tegelijkertijd is de androgyne vrouw nooit helemaal weggeweest, maar ik geloof dat haar verschijningsvorm wel drastisch veranderd is. Soms mis ik in het straatbeeld de vrouw van de foto. Ik voel me op een bepaalde manier aan haar verwant.
Hier zijn we geen uitzondering
Ook Talisa Harjono mocht een kijkje nemen in het omvangrijke fotoarchief van Marian Bakker. Talisa is autonoom kunstenaar en kapitein van queer café Saarein. In zowel haar kunst als bij Saarein zoekt ze voortdurend naar manieren om systemen te bevragen en te veranderen.
Hoe was het om al die foto's te zien? Talisa: Waanzinnig. Het voelde niet alleen op dat moment belangrijk, maar ik haal er nu, meer dan een jaar later, nog steeds energie uit.
Archieven – zeker archieven waarin je jezelf kunt herkennen – zijn essentieel. Ze vormen een soort bewijs: documentatie dat wij, queers en onze lichamen, er altijd al zijn geweest. Dat is van groot belang voor huidige en komende generaties. Het laat zien waar we vandaan komen, vertelt iets over queer identiteit en helpt ons in de strijd naar waar we naartoe willen: een radicaal rechtvaardige wereld.
Was het meteen duidelijk dat dit de foto was die je wilde kiezen, of twijfelde je nog tussen andere beelden? Talisa: Ik heb eindeloos getwijfeld, en heb mijn keuze zelfs op het laatste moment nog veranderd. De andere foto was een iconisch beeld van een iconische plek: café Saarein, het oudste nog bestaande queer- en vrouwencafé. Het is de plek waar ik nu kapitein ben.
Je ziet de voorgevel met de ingang van Saarein, al moet je goed kijken omdat die bijna verscholen gaat achter de vele queers die ervoor zitten. Lesbiennes en queers hangen over elkaar heen, zitten op straat te praten, roken, drinken en lachen. Het hele kruispunt ligt vol! Een aantal van hen herken ik nu nog vanuit de bar. Het is een prachtige foto, die we ook hebben gebruikt voor de crowdfundingscampagne en later hebben 'nagemaakt'.
Wat zien we op de foto die je uiteindelijk hebt gekozen? Talisa: Je ziet verschillende mensen achter een bar aan het werk. De persoon in het midden draagt een leren pak en lijkt te luisteren, waarschijnlijk naar een bestelling. Diegene heeft een zachte, ietwat dromerige, maar ook geconcentreerde en aandachtige blik.
Achter hen zie je iemand die alleen een onderbroek en kettingen draagt en recht in de camera kijkt. Onder de tap staat een half leeg biertje, er liggen natte viltjes op de bar en er staat een Camel-asbak. Het voelt alsof het druk is in de bar, maar het personeel straalt geen stress uit. Ze lijken alles onder controle te hebben. 
Je verwijst in jouw bijdrage naar een interview met Nina Simone waarin haar wordt gevraagd wat 'freedom' voor haar betekent. Wat betekent vrijheid voor jou, en hoe zie je dat terug in deze foto? Talisa: Precies zoals Nina die vraag beantwoordt: 'no fear'. Dat vat vrijheid voor mij samen. In de foto zie je die vrijheid terug doordat het duidelijk hún ruimte is, met zelfgekozen regels. Het barpersoneel heeft de controle; zelfs met blote borsten kunnen ze hier een biertje tappen.
Dat herken ik ook in wat we bij Saarein doen. We dromen over een ander systeem, met andere regels, en proberen dat op onze eigen plek alvast te leven. Niet om ons af te sluiten van het huidige systeem, maar om een rechtvaardigere structuur te creëren waarin meer ruimte is voor onze vrijheid en veiligheid. Ik zie vaak mensen gespannen binnenkomen en met een lach weer vertrekken. Saarein – net als de plek op de foto en andere queer ruimtes – is een plek waar je kunt ontspannen, waar je niet voortdurend op je hoede hoeft te zijn. We zijn hier even niet de uitzondering.
'No one is free until all of us are free.' Vrijheid bestaat niet alleen individueel, maar juist in gemeenschap. We hebben elkaar nodig om die angstloosheid mogelijk te maken en te beschermen.
Het boek A Queer Gaze van Marian Bakker is verkrijgbaar via de website van uitgever Velvet Publishers. Daarnaast is het boek te koop bij onder andere Savannah Bay, De Queer Boekenkast en in verschillende boekhandels.
Blijf op de hoogte: