Gezien worden is nooit voor iedereen even vanzelfsprekend geweest. Voor de een is dit ook meer beladen dan voor de ander. Dat gold (en geldt) zeker voor lesbische en queer mensen. Activist Audre Lorde beschreef zichtbaarheid als een paradox: het maakt ons kwetsbaar, maar tegelijkertijd is het ook onze grootste bron van kracht.

Fotografie speelt daarin een belangrijke rol. De Amerikaanse fotograaf Joan E. Biren (JEB) verwoordde het al in 1979 in haar boek Eye to Eye: Portraits of Lesbians: een fotograaf kijkt nooit zomaar en neutraal. Wie je fotografeert, waar en hoe, zijn altijd bewuste keuzes. En juist die keuzes bepalen wie zichtbaar wordt – en wie er buiten beeld blijft.

In de Verenigde Staten maakten fotografen als Catherine Opie en JEB die keuzes heel bewust. Opie fotografeerde lesbische koppels, vrienden en families in hun dagelijkse leven: thuis, op de bank, aan de keukentafel. JEB reisde tussen 1979 en 1987 door Amerika met diavoorstellingen waarin ze portretten liet zien van lesbische vrouwen, uit het verleden én die ze zelf had gemaakt. Zo creëerde ze een visuele geschiedenis die tot dan toe nauwelijks bestond.

Zichtbaarheid in Nederland
In Nederland gebeurde er iets vergelijkbaars. Vanaf het einde van de jaren zeventig fotografeerde Marian Bakker met haar spiegelreflexcamera de feministische beweging en de lesbi-queer en gay wereld. Ze fotografeerde niet van een afstand, maar als onderdeel van de gemeenschap zelf. Haar foto's maken de Nederlandse (en ook Europese) queer community zichtbaar. De beelden geven plek aan levens en momenten die niet altijd even zichtbaar zijn geweest in de Nederlandse geschiedschrijving. 

A Queer Gaze: verleden en heden in beeld
In A Queer Gaze, het fotoboek van Marian Bakker dat net is verschenen bij Velvet Publishers, komt haar werk samen. Het boek toont foto's uit de periode 1980–1999 en voelt persoonlijk en dichtbij. Marian fotografeert van binnenuit: in cafés en clubs, op sportvelden, tijdens demonstraties, evenementen en in het alledaagse leven. De beelden bruisen van trots, plezier en onderlinge verbondenheid. Het boek ademt nabijheid. Je blijft maar bladeren en kijken, en denkt: hier wil ik bij zijn.

Tegelijk nodigt het boek uit om stil te staan bij wat er veranderd is sinds die tijd – en wat niet. Hoe laten we onszelf vandaag zien? En hoe zorgen we ervoor dat ook onze beelden bewaard blijven, voor de generaties na ons? Het zijn vragen die blijven hangen terwijl je doorbladert. Ze laten zien dat zichtbaarheid geen afgerond hoofdstuk is, maar iets wat steeds opnieuw vorm krijgt.

Naast de zwart-witfoto's zijn in het boek ook reflecties opgenomen van queers uit jongere generaties. Zij doken in het fotografische archief van Marian Bakker en kozen beelden die hen raakten. Hun persoonlijke verhalen geven nieuwe betekenislagen aan foto's uit een andere tijd. Zo wordt A Queer Gaze niet alleen een boek over het verleden, maar ook over het nu: over kijken en gezien worden, en over hoe belangrijk het is om zichtbaar te blijven.

Hoe was het om door al die foto's van Marian Bakker heen te gaan? Waarom kozen zij uiteindelijk voor dat ene beeld? We vroegen het aan schrijver en bioloog Mariken Heitman en aan Talisa Harjono, kunstenaar en kapitein van queer café Saarein.

Mariken vertelt: Ik voelde die specifieke vorm van ontspanning en enthousiasme die, denk ik, voortkomt uit herkenning. Hetzelfde gevoel dat je kunt hebben wanneer je bijvoorbeeld een lesbisch evenement bezoekt: dat we met zoveel zijn, dat we zo veelvormig zijn, dat we zo prachtig zijn! Het is een ongewoon gevoel omdat de wereld heteronormatief is, daarin valt veel minder te herkennen voor queers. Ik twijfelde nauwelijks, de vrouw op de foto is natuurlijk erg aantrekkelijk. Maar los daarvan ontroert het mij als queers zo zichtbaar de dominante genderregels aan hun laars lappen. Aanstekelijk dapper!

Hoe zou je de vrouw op de motor beschrijven? Mariken: Er speelt een glimlach rond haar lippen, niet omdat ze wil behagen maar omdat ze er zin in heeft. Haar benen staan stevig op de grond, de armen zijn krachtig gestrekt: ze beheerst die motor. Ze oogt zowel nonchalant als zelfverzekerd. 

Wat is het eerste wat zij bij je oproept? Mariken: Dit is iemand die haar ruimte niet zomaar afstaat, die zich niet klein maakt of zich onnodig verontschuldigt. Dit is met andere