Heb je al gehoord van de Pottenkijkers? Het is een filmclub en bestaat uit Ted, Justine en Noor. Samen werkten zij bij filmtheater de Uitkijk, een bioscoop die door een klein groepje studenten wordt gerund. Hun liefde voor en expertise in queer films (vooral gericht op vrouwen die van vrouwen houden) bracht hen samen. Met z'n drieën organiseren ze regelmatig filmvertoningen op verschillende locaties in Amsterdam, maar ook steeds vaker daarbuiten.
Interview in EYE
Ik sprak de Pottenkijkers in filmmuseum EYE in Amsterdam, waar Justine en Noor nu weer collega's zijn. Na het interview gingen we naar de lancering van het boek Cinemas of Bisexual Transgression van Jacob Engelberg, gevolgd door de vertoning van de film She Must Be Seeing Things (1987), over de wraakfantasieën van een vrouw die denkt dat haar minnares haar bedriegt met een man. Maar eerst vroeg ik Noor, Justine en Ted hoe ze op het idee kwamen om een lesbische filmclub te starten!
Noor vertelt: 'Toen we nog bij de Uitkijk werkten, hebben Ted en ik al vrij snel de film 'Lesbian Avengers Eat Fire Too' gekeken, buiten openingstijd. Dat is een documentaire over de Lesbian Avengers, een actiegroep uit de jaren '90, die vooral in New York actief was. Dit was het moment waarop we dachten: we hebben behoefte aan een plek en tijd waarop we dit soort films met alleen maar lesbiennes kunnen kijken. En zo kwam Pottenkijkers als filmclub tot stand! Op een gegeven moment kwam Justine erbij.'
Justine: 'Ik werd verliefd op Ted, maar dat is inmiddels weer over. Daardoor kwam ik al snel bij de 'club' en zo kreeg het idee van een lesbische filmclub langzaam vorm. Pas toen ik wegging bij de Uitkijk werd de filmclub concreet. Het was fijn dat ik de Uitkijk niet hoefde te missen. Ik verlangde terug naar de sfeer, de mensen en het samen iets organiseren. Gelukkig kunnen we met Pottenkijkers De Uitkijk nog steeds zien als ons thuis, en is er iets ontstaan dat de community samenbrengt.'
Eerste filmvertoning
'Onze eerste filmvertoning was op 14 februari 2023, op Valentijnsdag. De film Tár draaide net en iedereen had het erover: Cate Blanchett is natuurlijk wel een lesbisch icoon. We dachten toen: dit is ons startschot. De zaal zat helemaal vol - ook al zijn er maar 85 stoelen, haha. Een verrassend en veelbelovend begin. Want niemand kende ons nog als 'Pottenkijkers.' Gelukkig hielp ons netwerk en wat promotie via het Instagramaccount van de Uitkijk. Veel mensen waren enthousiast en lieten ons na afloop weten hoe leuk ze het vonden. Ook bij de filmvertoningen die daarna kwamen, trokken we volle zalen. Er was dus wel een duidelijke behoefte aan zo'n 'lesbische' filmavond.'
Zijn de filmvertoningen alleen voor lesbische vrouwen?
'We richten ons op lesbiennes en iedereen die van hen houdt, dus bijvoorbeeld ook hun beste vrienden en partners. Non-binaire personen en biseksuele vrouwen zijn uiteraard ook welkom. Het is dus niet erg als je niet lesbisch bent!'
Ted: 'Soms krijgen we berichtjes van mannen die graag willen komen en vragen of het oké is om die ruimte in te nemen. Dat is natuurlijk geen probleem. Mijn huisgenoot heeft zelfs eens een plek opgegeven omdat het uitverkocht was en hij zag dat er vooral vrouwen in de rij stonden. Hij heeft toen letterlijk plaatsgemaakt. Dat soort bewustzijn zegt veel over hoe we met die ruimte omgaan. Want juist die gedeelde ruimte maakt iets bijzonders mogelijk.'
Een andere blik
'Het is zo anders om een film te kijken als je weet dat iedereen in de zaal ook lesbisch is. Je kijkt dan met een andere blik, zoals: 'dit zal de rest ook grappig vinden.' Hierdoor ontstaat een gedeeld, anticiperend lachen - soms zelfs hysterisch, haha! Die vrijheid om dat te doen is er gewoon. In een hetero-omgeving voelt het vaak kwetsbaarder, omdat het dan kan voelen alsof mensen óm je lachen in plaats van mét je. Het is dus echt wel een toegevoegde waarde om met 85 lesbiennes een film te kijken.'
'We zijn het met elkaar'
Ted: 'Het is niet alleen iets rationeels. Op gevoelsniveau verandert er ook veel wanneer je een zaal vol gelijkgestemden binnenstapt. Je schaamte valt weg omdat je jezelf herkent in wat er op het scherm gebeurt en je voelt dat iedereen om je heen dat ook herkent. Er ontstaat een vanzelfsprekend gevoel: we zijn het met elkaar, ook al klinkt dat misschien een beetje zoetsappig.' 
Waren jullie altijd al actief in de queer community?
Noor: 'Op m'n 18e verhuisde ik naar Amsterdam. Ik ging toen vaak naar de Trut en 'Queer Wednesdays' bij Vrankrijk. Verder zit ik op voetbal en daar is het gehalte aan queer vrouwen ook best hoog, haha. Maar ik was niet actief in de zin dat ik zelf iets organiseerde voor de community. Maar doordat ik al in die scene zat was het wel makkelijker om veel mensen te trekken naar onze filmvertoningen. Het netwerk was er al.'
Ted: 'Toen ik in Amsterdam kwam wonen was ik juist niet actief op zoek naar de queer gemeenschap. Ik werkte toen veel in het nachtleven en ging veel uit, dat was al vanzelfsprekend queer. De laatste tijd zie ik echt de meerwaarde in van afgebakende queer ruimtes. Zeker met onze vertoningen. Het is een totaal andere ervaring om een film te kijken met 85 gillende lesbiennes dan met een gemengd publiek. Die queer ruimte is zo voelbaar en merkbaar. Hoe ouder ik word, hoe meer ik dat waardeer.'
In december hadden jullie een groot kerstevent. Hoe was het?
Justine: De kerstspecial was best heftig. De dag ervoor was ik naar een feest in de Trut, dus ik was behoorlijk brak, haha. Gelukkig had Ted de hele dag gekookt, zodat we soep en broodjes konden aanbieden aan de bezoekers. Dat maakte het wel extra gezellig en lekker. We hebben niet de meest hoogstaande film gekeken: Happiest Season met Kristen Stewart. Dat sloot mooi aan bij het thema, want we hadden dit bedacht als een knus 'uitbrak' moment voor na het Trut-feest. Die avond deden we een drankspel gebaseerd op terugkerende grappen in de film. Er was veel groepsparticipatie en het was super gezellig!'
Ted: 'In 2024 hebben we de 'traditie' van de kerstspecial in het leven geroepen. Toen vertoonden we Carol: dé ultieme kerstfilm. We zijn de kerstspecial begonnen met een klein kerstmarktje erbij. Het idee is meer dan een film kijken: namelijk een 'kerstig samenzijn met je queer family.' Afgelopen jaar was onze 'extra toevoeging' dat het eten was inbegrepen bij het kaartje. Vanuit de kerstgedachte om samen te zijn en samen te eten, ook voor mensen die minder te besteden hebben.'
Niet alleen standaardfilms
'De kerstspecial is meestal wat luchtiger dan onze standaardvertoningen. We leggen de nadruk op gezelligheid en samenzijn. Dat zie je ook terug in de films die we kiezen. Als je 'lesbische films' googelt, kom je al snel uit bij titels als Carol, Portrait de la jeune fille en feu en La Vie d'Adèle. De meeste lesbische vrouwen hebben deze films waarschijnlijk allang gezien. We kijken het liefst verder dan alleen de standaardtitels, want we willen juist films laten zien die je niet vanzelf zou opzetten of ergens toevallig tegenkomt. Maar ook de bekende films blijven we gewoon vertonen!'
Films om te ontdekken
'Dat is ook een reden om naar Pottenkijkers te komen: omdat je de film nog niet kent. Maar bij ons werkt het meestal andersom. Je komt voor de sfeer en het gezelschap, en wij verrassen je met iets dat je anders nooit had gezien. We merken ook dat de bezoekers het leuk vinden, want het gebeurt vaak na een filmvertoning dat mensen tegen ons zeggen: 'Ik had nog nooit van deze film gehoord!'
'Is de film lesbisch genoeg?'
'Soms hebben we discussies over welke films we vertonen en welke niet: wanneer is een film 'lesbisch genoeg'? Denk bijvoorbeeld aan The Chronology of Water. Die film is afgeketst. Er zit één trioscène in, dus misschien is het personage dan biseksueel. Maar de scène waarin ze 'bi is' is wel heel kort. Natuurlijk kunnen er andere seksualiteiten centraal staan, maar het moet niet een heterofilm zijn waar iemand even een 'uitstapje' maakt. Het zou eigenlijk wel grappig zijn om een keer een heteroverhaal te zien van een lesbische maker. Misschien bestaan die films wel. Daar zouden we eigenlijk eens onderzoek naar moeten doen!' 
Planning voor het komende jaar
'We moeten de data nog definitief vastleggen, maar we hebben inmiddels voor bijna elke maand wel iets in gedachten. Het merendeel zal weer in de Uitkijk zijn, want dat is ons thuisfront en ook gewoon het makkelijkst. Maar we willen ook vaker evenementen buiten Amsterdam organiseren. Zo zijn we ook van plan om naar Rotterdam te komen, op verzoek van een Pottenkijkers-fan. We staan er zeker voor open om naar andere steden te komen. Nodig ons dus vooral uit!'
Queer geschiedenismaand
'Op maandag 2 maart hadden we een Trans/Masc avond in de Uitkijk. Tijdens deze vertoning verkenden we mannelijkheid in onze bredere gemeenschap, of het nu gaat om butches, transdykes, onze transbroers of daarbuiten. En op woensdag 25 maart verzorgen we een filmvertoning in het kader van Queer geschiedenismaand, in samenwerking met IHLIA, de erfgoedorganisatie op het gebied van lhbt in Nederland.'
We gaan zo naar de boekpresentatie Cinemas of Bisexual Transgression en de film She Must be Seeing Things kijken. Wat zijn jullie verwachtingen?
'We zijn heel benieuwd naar de avond, want biseksualiteit wordt in films zelden echt expliciet behandeld. Het beeld van biseksuele vrouwen is vaak stereotiep: eerst hetero, dan ineens lesbisch, of juist 'even' lesbisch. We zijn daarom benieuwd naar hoe ze vrouwelijke biseksualiteit vertonen in de film en in de presentatie.'
Terugblik op de avond
De boekpresentatie was heel interessant, maar ik vond vooral de film leuk omdat hij niet te zwaar was. Dat verraste me zelfs een beetje, want veel oudere lesbische films die ik heb gezien zijn behoorlijk dramatisch en leggen vaak de focus op 'hoe erg' het is om lesbisch te zijn of om uit de kast te komen. In deze film kwam dat niet zo ter sprake. Bovendien had de film veel humor. Dat komt misschien ook door de jaren '80-stijl met theatrale montage en overdreven expressie. Sommige momenten voelden misschien onbedoeld grappig.
Er zat voor mij ook herkenning in: de hoofdrolspelers Agatha en Jo zijn gek op elkaar en gedragen zich soms lekker kinderlijk samen. Dat deed me denken aan mijn eigen relatie, wat ik leuk vond om terug te zien.
Provocerende beelden
Hoewel de film voor mij niet heftig of controversieel was, werd dat anders ervaren in de jaren '80 in Amerika - juist in lesbische en feministische kringen. Volgens hen kwam dat door de provocerende verbeelding van fantasieën over voyeurisme, bondage, travestie, heteroseksuele seks en fetisjisme. Deze beelden hebben op mij nauwelijks indruk gemaakt. Voor mij was het vooral een luchtige, herkenbare en grappige filmervaring!
Meer weten over de Pottenkijkers? Volg ze op Instagram!
Blijf op de hoogte: